Có một nhóm khái niệm mà mọi ngôn ngữ đều có và mọi đứa trẻ đều nắm rất sớm: trên và dưới, trong và ngoài, gần và xa, trước và sau. Chúng cơ bản tới mức ta không nghĩ chúng đến từ đâu — và câu trả lời khá cụ thể.
Những cấu trúc lặp đi lặp lại trong trải nghiệm
Một đứa trẻ trải nghiệm vài kiểu tình huống hàng nghìn lần trong những năm đầu.
Trọng lực. Vật rơi xuống, không rơi lên. Đứng dậy tốn sức, ngã thì dễ. Cao và thấp không đối xứng.
Ranh giới và vật chứa. Ở trong cũi, ngoài sân, nước trong cốc. Có bên trong, có bên ngoài, có ranh giới.
Chuyển động có hướng. Đi từ chỗ này tới chỗ kia. Có điểm xuất phát, có đường đi, có đích.
Cơ thể bất đối xứng. Mặt nhìn về một phía. Phía đó là phía trước. Ta đi tới trước dễ hơn lùi.
Các cấu trúc này lặp lại đủ nhiều và đủ sớm để trở thành khuôn mẫu mà nhận thức dùng lại về sau.
Mở rộng sang miền trừu tượng
Điểm đáng chú ý là các cấu trúc đó không dừng ở miền vật lý. Chúng được dùng cho những thứ không có không gian nào cả.
Từ trọng lực: tinh thần lên hay xuống, địa vị cao hay thấp, giá tăng hay giảm. Và trong mọi trường hợp, hướng lên gắn với nhiều hơn hoặc tốt hơn — vì đống đồ càng nhiều thì càng cao.
Từ vật chứa: ở trong một nhóm, trong một tâm trạng, ra khỏi khó khăn.
Từ chuyển động có hướng: đi tới một kết luận, sự nghiệp tiến hay lùi, đường đời.
Điều quan trọng không phải các cách nói này tồn tại, mà là chúng có hệ thống: nếu tinh thần đi lên là tốt thì đi xuống là xấu, nhất quán qua rất nhiều cách diễn đạt khác nhau.
Vì sao tính hệ thống lại quan trọng
Nếu chỉ là vài từ dùng chung, đó là ngẫu nhiên của ngôn ngữ. Nhưng khi cả một mạng lưới cách nói tuân theo cùng một cấu trúc, khả năng cao là chính cấu trúc khái niệm đang được tái sử dụng.
Một kiểm chứng: các suy luận cũng đi theo. Nếu nói giá chạm đáy, người nghe hiểu ngay rằng tiếp theo có thể bật lên — vì trong miền vật lý, chạm đáy là hết chỗ để xuống.
Suy luận đó không đến từ kiến thức kinh tế mà đến từ cấu trúc không gian được mượn sang.
Đây là dạng bằng chứng mạnh hơn nhiều so với việc chỉ liệt kê từ ngữ, vì nó cho thấy cấu trúc mang theo cả cách lập luận chứ không chỉ cách gọi tên.
Hệ quả với hệ thống nhân tạo
Nếu các khái niệm trừu tượng được xây trên nền cơ thể, thì một hệ thống chỉ học từ văn bản đang ở vị trí nào?
Câu trả lời cân bằng: nó kế thừa cấu trúc mà không có nguồn gốc. Văn bản do người viết đã mang đầy đủ mạng lưới ẩn dụ đó, nên hệ thống học được các quan hệ và dùng đúng.
Điều nó thiếu là khả năng mở rộng sang tình huống mới bằng cách quay về nền cụ thể. Khi gặp một tình huống chưa có trong dữ liệu, con người có thể suy từ kinh nghiệm vật lý; hệ thống chỉ có thể nội suy từ các trường hợp đã thấy.
Đây là giả thuyết kiểm chứng được, và cách kiểm là đặt các câu hỏi về tình huống vật lý mới lạ, không có trong văn bản thông thường, rồi xem hệ thống suy luận ra sao.
Ứng dụng thực tế cho người thiết kế
Ba gợi ý cụ thể rút ra từ phần này.
Với giao diện và tài liệu: dùng ẩn dụ nhất quán với cấu trúc cơ thể sẽ dễ hiểu hơn. Tiến trình đi từ trái sang phải, số lượng tăng thì thanh cao lên. Đi ngược lại các quy ước đó làm người dùng chậm hơn mà không rõ vì sao.
Với hệ thống ngôn ngữ: đừng giả định rằng hệ thống dùng đúng từ nghĩa là nó có cùng nền tảng. Kiểm bằng các tình huống mới thay vì bằng cách hỏi định nghĩa.
Với robot: nếu muốn hệ thống hiểu các chỉ dẫn không gian của con người, nó cần khớp được các từ đó với hình thể của chính nó. Câu đặt lên trên chỉ có nghĩa khi hệ thống biết trên là hướng nào so với thân mình và so với vật.
Câu hỏi thường gặp
Các cấu trúc này có giống nhau ở mọi ngôn ngữ không?
Nhóm cơ bản nhất như trên dưới, trong ngoài xuất hiện rất rộng vì chúng bắt nguồn từ những trải nghiệm chung của mọi cơ thể người. Nhưng cách mở rộng sang miền trừu tượng thì khác nhau giữa các ngôn ngữ và văn hoá, cho thấy có cả phần chung lẫn phần quy ước.
Vì sao hướng lên thường gắn với tốt hơn?
Giải thích thường được nêu là kinh nghiệm về số lượng: chất đống càng nhiều thì càng cao, mực nước càng nhiều thì càng dâng. Cùng với tư thế đứng thẳng khi khoẻ và nằm khi ốm, nhóm trải nghiệm này tạo ra liên kết ổn định giữa hướng lên và nhiều hơn hoặc tốt hơn.
Hệ thống học từ văn bản có nắm được các cấu trúc này không?
Nắm được các quan hệ vì chúng hiện diện dày đặc trong văn bản do người viết. Điều còn tranh luận là nó có nền tảng để mở rộng sang tình huống hoàn toàn mới hay chỉ nội suy từ những gì đã thấy.
Điều này áp dụng vào thiết kế giao diện thế nào?
Giữ ẩn dụ nhất quán với kinh nghiệm cơ thể: nhiều hơn thì cao hơn, tiến trình đi theo hướng đọc, gần hơn thì quan trọng hơn. Đi ngược các quy ước này khiến người dùng xử lý chậm hơn dù họ không nói được vì sao.
Đọc thêm trong Nền tảng triết học & khoa học nhận thức và Mô hình thế giới.
