Trí tuệ hiện thân và trí tuệ trừu tượng

Một phản biện tự nhiên với luận điểm hiện thân: nếu mọi khái niệm đều bắt nguồn từ cơ thể, làm sao giải thích được toán học, logic hình thức hay các khái niệm hoàn toàn không có tương ứng vật lý? Câu trả lời cho phản biện này là phần thú vị nhất của lý thuyết.

Trừu tượng hoá từ nền cụ thể

Lập luận cơ bản là các khái niệm trừu tượng không xuất hiện từ hư không mà được xây dựng bằng cách mở rộng và kết hợp các cấu trúc bắt nguồn từ kinh nghiệm cơ thể.

Ví dụ quen thuộc là khái niệm chứa đựng. Ta có kinh nghiệm trực tiếp về việc ở trong hay ở ngoài một không gian — trong nhà, ngoài sân. Kinh nghiệm này rất sớm và rất cơ bản.

Sau đó cấu trúc đó được dùng cho những thứ không có không gian: ở trong một nhóm, trong một tình huống, trong một tâm trạng. Cả logic tập hợp cũng dùng chính hình ảnh này.

Nếu đúng, thì khả năng lập luận về tập hợp không phải một năng lực tách rời mà là sự mở rộng của một cấu trúc rất cụ thể.

Bằng chứng từ ngôn ngữ và cử chỉ

Hai nguồn bằng chứng thường được nêu.

Ẩn dụ trong ngôn ngữ. Các miền trừu tượng gần như luôn được nói bằng từ vựng của miền cụ thể. Lập luận vững hay lung lay, quan hệ gần hay xa, tương lai ở phía trước. Các ẩn dụ này không phải trang trí mà có cấu trúc hệ thống.

Cử chỉ khi tư duy. Người ta khoa tay ngay cả khi nói qua điện thoại, khi người nghe không thấy. Điều này gợi ý rằng cử chỉ không chỉ để giao tiếp mà còn tham gia vào chính quá trình tư duy.

Quan sát thứ hai đặc biệt đáng chú ý: nếu cử chỉ chỉ để truyền đạt, nó phải biến mất khi không ai nhìn.

Các phản biện đáng cân nhắc

Không nên trình bày một phía. Có ba phản biện nghiêm túc.

Ẩn dụ có thể là hệ quả chứ không phải nguyên nhân. Việc ta nói về khái niệm trừu tượng bằng từ vựng cụ thể có thể chỉ vì ngôn ngữ tiến hoá theo hướng tái sử dụng từ, không nhất thiết vì bản thân khái niệm được xây từ đó.

Một số khái niệm rất khó quy về kinh nghiệm cơ thể. Số phức, không gian nhiều chiều, các cấu trúc toán học thuần hình thức.

Hệ thống chỉ học từ văn bản vẫn lập luận được ở mức nhất định. Điều này cho thấy ít nhất một phần năng lực trừu tượng có thể đạt được mà không cần kinh nghiệm cơ thể.

Phản biện thứ ba là mạnh nhất hiện nay, và câu trả lời thường gặp là: các hệ thống đó học từ văn bản do người viết, mà người thì có cơ thể — nên cấu trúc bắt nguồn từ cơ thể đã nằm sẵn trong dữ liệu.

Ý nghĩa với việc xây dựng hệ thống

Bỏ qua phần tranh luận triết học, có hai gợi ý thực dụng.

Thứ nhất, nếu năng lực trừu tượng được xây trên nền cụ thể, thì việc cho hệ thống trải nghiệm tương tác vật lý có thể cải thiện cả những khả năng có vẻ không liên quan tới vật lý. Đây là giả thuyết kiểm chứng được và đang được thử.

Thứ hai, ngược lại, các cấu trúc trừu tượng học từ dữ liệu văn bản có thể được dùng để dẫn dắt hành động vật lý — vì chúng vốn mang cấu trúc bắt nguồn từ kinh nghiệm cơ thể của con người.

Gợi ý thứ hai chính là nền của các kiến trúc kết hợp mô hình ngôn ngữ với điều khiển robot: tri thức chung về thế giới trong mô hình ngôn ngữ hữu ích cho việc lập kế hoạch hành động, dù mô hình đó chưa từng chạm vào gì.

Một cách nhìn cân bằng

Có lẽ cách phát biểu ít gây tranh cãi nhất là: kinh nghiệm cơ thể là một nguồn quan trọng của cấu trúc khái niệm, nhưng không phải nguồn duy nhất.

Ngôn ngữ, văn hoá, công cụ và giáo dục hình thức đều đóng góp. Toán học hiện đại rõ ràng vượt xa những gì suy ra được từ kinh nghiệm trực tiếp, và nó được xây dựng qua nhiều thế hệ bằng ký hiệu và quy tắc.

Nhưng ngay cả ở đó, cách con người làm việc với toán vẫn mang dấu vết cơ thể: ta vẽ hình, ta viết ra giấy, ta nói về việc đi từ giả thiết tới kết luận.

Với người làm kỹ thuật, kết luận thực dụng là: đừng coi tri thức trừu tượng và kinh nghiệm tương tác là hai thứ tách rời cần chọn một. Các hệ thống mạnh nhất hiện nay đang kết hợp cả hai.

Câu hỏi thường gặp

Đọc thêm trong Mô hình thế giới và So sánh với AI ngôn ngữ.