Khi hai người tranh luận về việc trí tuệ có cần cơ thể hay không, họ thường đang dùng chữ hiện thân với hai nghĩa khác nhau mà không biết. Phân biệt bốn mức nghĩa dưới đây làm phần lớn tranh luận đó tan biến.
Mức một: cơ thể là ràng buộc
Cách hiểu nhẹ nhất: cơ thể đặt giới hạn cho những gì có thể nhận biết và làm được, nên nó ảnh hưởng tới nhận thức.
Mắt chỉ thấy một dải bước sóng nhất định. Tay chỉ với tới một khoảng nhất định. Trí nhớ ngắn hạn chỉ giữ được một lượng nhất định.
Ở mức này, gần như không ai phản đối. Nó chỉ nói rằng phần cứng có giới hạn, và giới hạn đó ảnh hưởng tới kết quả.
Với robot, mức này tương ứng với nhận định rất quen thuộc: cảm biến quyết định robot biết gì, cơ cấu quyết định robot làm gì được. Hiển nhiên nhưng vẫn đáng nhắc, vì nhiều dự án bỏ qua nó khi kỳ vọng phần mềm bù được cho phần cứng thiếu.
Mức hai: cơ thể là nguồn hình thành khái niệm
Mạnh hơn: các khái niệm trừu tượng của con người được xây dựng từ kinh nghiệm cơ thể, chứ không tồn tại độc lập.
Bằng chứng thường được nêu là ngôn ngữ. Ta nói giá cả tăng và giảm, tinh thần lên và xuống, tương lai phía trước và quá khứ phía sau. Các ẩn dụ này không ngẫu nhiên — chúng dựa trên kinh nghiệm về trọng lực, về chuyển động và về hướng nhìn.
Nếu đúng, hệ quả khá lớn: một hệ thống chưa từng có kinh nghiệm cơ thể có thể dùng đúng các từ này mà không có cùng nền tảng ý nghĩa.
Đây là mức nghĩa gây tranh luận nhiều nhất hiện nay, vì nó liên quan trực tiếp tới câu hỏi các mô hình ngôn ngữ có thật sự hiểu hay không.
Mức ba: cơ thể và môi trường là thành phần của hệ nhận thức
Mạnh hơn nữa: quá trình nhận thức không chỉ diễn ra trong đầu mà trải ra cả cơ thể và các công cụ bên ngoài.
Ví dụ quen thuộc: khi làm một phép tính dài, ta viết ra giấy. Tờ giấy không phải chỉ là nơi ghi kết quả — nó là một phần của quá trình tính toán. Bỏ tờ giấy đi thì năng lực tính toán giảm hẳn.
Tương tự, ta xoay một mảnh ghép trong tay để xem nó có vừa không, thay vì xoay nó trong đầu. Hành động thay thế cho tính toán nội tại.
Với robot, mức này gợi một nguyên tắc thiết kế rất cụ thể: dùng thế giới làm bộ nhớ. Thay vì lưu và duy trì một mô hình đầy đủ, hãy nhìn lại khi cần. Điều này rẻ hơn và ít lỗi thời hơn.
Mức bốn: hiện thân là điều kiện bắt buộc
Mạnh nhất: không thể có trí tuệ thật nếu không có cơ thể và không có tương tác với thế giới. Mọi thứ khác chỉ là mô phỏng bề mặt.
Đây là lập trường gây tranh cãi nhất, và cũng khó kiểm chứng nhất, vì nó phụ thuộc vào định nghĩa thế nào là trí tuệ thật.
Phản biện thường gặp: nếu một hệ thống làm được mọi thứ ta yêu cầu, việc nó có cơ thể hay không có ý nghĩa gì về mặt thực tiễn?
Phản biện lại: chính chỗ đó là vấn đề — các hệ thống không có cơ thể vẫn chưa làm được nhiều thứ, và có lý do để nghĩ rằng thiếu sót đó liên quan tới việc thiếu tương tác vật lý.
Với người làm kỹ thuật, mức này ít có giá trị thực dụng trực tiếp. Ba mức trên hữu ích hơn nhiều.
Dùng cách phân loại này thế nào
Khi đọc một phát biểu về trí tuệ hiện thân, hãy xác định nó ở mức nào. Điều này làm rõ ngay nó đang khẳng định gì và cần bằng chứng nào.
Với công việc kỹ thuật, ba mức đầu cho các gợi ý thiết kế cụ thể.
- Mức một: đừng kỳ vọng phần mềm bù được cho cảm biến hoặc cơ cấu thiếu.
- Mức hai: hệ thống học từ dữ liệu tương tác có thể nắm được những gì mà hệ chỉ học từ mô tả không nắm được.
- Mức ba: giảm nhu cầu về mô hình nội tại bằng cách quan sát lại và bằng cách để cấu trúc vật lý gánh bớt bài toán.
Mức bốn thì để cho các cuộc thảo luận về bản chất trí tuệ — thú vị, nhưng không đổi được quyết định thiết kế nào.
Câu hỏi thường gặp
Mức nào được chấp nhận rộng rãi nhất?
Mức một gần như không ai phản đối vì nó chỉ nói rằng phần cứng có giới hạn. Mức hai và ba được nhiều người ủng hộ nhưng vẫn có tranh luận về phạm vi. Mức bốn là lập trường thiểu số và khó kiểm chứng.
Vì sao mức hai lại quan trọng với tranh luận về mô hình ngôn ngữ?
Vì nếu các khái niệm trừu tượng thật sự được xây từ kinh nghiệm cơ thể, thì một hệ thống chỉ học từ văn bản có thể dùng đúng các từ mà không có cùng nền tảng ý nghĩa. Đây là điểm mấu chốt trong tranh luận về việc hiểu thật hay không.
Dùng thế giới làm bộ nhớ nghĩa là gì trong robot?
Nghĩa là thay vì duy trì một mô hình nội tại đầy đủ và luôn cập nhật về mọi thứ xung quanh, robot quan sát lại khi cần thông tin. Cách này rẻ hơn về tính toán và ít bị lỗi thời hơn, đổi lại cần thời gian để nhìn.
Có cần chọn một mức để làm việc không?
Không. Trong thực tế kỹ thuật, ba mức đầu cùng hữu ích ở các khía cạnh khác nhau, và không mâu thuẫn nhau. Việc chọn phe chỉ cần thiết trong các thảo luận về bản chất trí tuệ, không cần cho công việc thiết kế.
Đọc thêm trong Nhận thức qua cơ thể và Cảm biến & tri giác máy.
