Trong nhiều thập niên, cách hiểu phổ biến về trí tuệ là: bộ não nhận thông tin, xử lý nó theo các quy tắc, rồi phát ra hành động. Cơ thể đóng vai người đưa tin và người thi hành. Luận điểm hiện thân bác bỏ cách phân vai đó ở tận gốc.
Cách hiểu cũ và điều nó giả định
Quan niệm coi nhận thức là xử lý thông tin có một cấu trúc rõ ràng: cảm giác đưa dữ liệu vào, một hệ thống trung tâm xử lý dữ liệu đó theo quy tắc, và kết quả được gửi ra cơ quan vận động.
Mô hình này rất hiệu quả và sinh ra nhiều thành tựu. Nó cũng ngầm chứa ba giả định.
Trí tuệ nằm ở phần trung tâm. Cảm giác và vận động chỉ là đầu vào và đầu ra.
Nội dung nhận thức là biểu diễn nội tại. Bên trong có một mô hình về thế giới, và tư duy là thao tác trên mô hình đó.
Cơ thể có thể thay thế được. Cùng một chương trình chạy trên cơ thể khác sẽ cho cùng trí tuệ.
Ba giả định này tiện lợi vì chúng cho phép nghiên cứu trí tuệ mà không cần quan tâm tới sinh học hay tới môi trường. Luận điểm hiện thân đặt câu hỏi với cả ba.
Luận điểm hiện thân
Phát biểu gọn nhất: trí tuệ nảy sinh từ tương tác liên tục giữa một cơ thể có cấu trúc cụ thể và một môi trường cụ thể, chứ không phải từ việc xử lý ký hiệu trong một hệ trung tâm.
Điều này không phủ nhận vai trò của não. Nó phủ nhận việc coi não là nơi duy nhất trí tuệ diễn ra.
Ba hệ quả trực tiếp.
Cơ thể không thay thế được. Cấu trúc của cơ thể quyết định những gì có thể nhận biết và những gì có thể làm, nên nó định hình luôn cả nội dung của trí tuệ.
Môi trường là một phần của hệ. Nhiều thứ không cần lưu trong đầu vì chúng luôn có sẵn ngoài kia để nhìn lại khi cần.
Hành động không phải là kết quả cuối mà là một phần của quá trình nhận thức. Ta di chuyển để nhìn rõ hơn, sờ để biết cứng mềm, thử để hiểu.
Vì sao đây không chỉ là tranh luận chữ nghĩa
Sự khác biệt dẫn tới các cách xây dựng máy hoàn toàn khác.
Theo cách hiểu cũ, để làm một robot thông minh, ta xây một mô hình đầy đủ về thế giới, cho robot lập luận trên mô hình đó, rồi phát lệnh cho cơ cấu.
Cách này gặp khó khăn thực tế nghiêm trọng: mô hình luôn thiếu và luôn lỗi thời, còn việc lập luận trên mô hình đầy đủ thì tốn kém tới mức không chạy kịp thời gian thực.
Theo cách hiểu hiện thân, robot không cần mô hình đầy đủ. Nó cần các vòng cảm nhận và hành động chặt chẽ, phản ứng trực tiếp với những gì cảm biến đang báo, và dùng chính thế giới làm bộ nhớ của mình.
Đây chính là chuyển biến đã xảy ra trong ngành robot vào cuối thế kỷ trước, khi các kiến trúc phản ứng cho kết quả tốt hơn hẳn các kiến trúc dựa trên lập kế hoạch đầy đủ.
Điều luận điểm này không nói
Ba hiểu lầm phổ biến, cần nói rõ để tránh.
Nó không nói biểu diễn nội tại là vô ích. Phiên bản cực đoan bác bỏ hoàn toàn biểu diễn, nhưng phần lớn công trình hiện nay chấp nhận rằng biểu diễn tồn tại và hữu ích, chỉ khác ở chỗ chúng gắn với hành động chứ không phải là bản sao trung lập của thế giới.
Nó không nói tư duy trừu tượng là không thật. Con người rõ ràng làm toán và lập luận trừu tượng. Luận điểm hiện thân cho rằng các năng lực đó được xây trên nền của kinh nghiệm cơ thể, không phải rằng chúng không tồn tại.
Nó không nói phải sao chép sinh học. Hiện thân nói về việc có một cơ thể và học qua tương tác, không nói cơ thể đó phải giống cơ thể sinh vật.
Vì sao chủ đề này quay lại
Luận điểm hiện thân được phát biểu từ vài thập niên trước và từng nằm ở rìa. Nó quay lại trung tâm vì hai lý do rất thực tế.
Các hệ thống chỉ xử lý dữ liệu đã tiến rất xa nhưng vẫn không hành động được trong thế giới vật lý. Khoảng cách đó buộc phải nhìn lại vai trò của cơ thể.
Robot đã đủ khả năng để thử nghiệm nghiêm túc. Trước đây phần lớn tranh luận là lý thuyết; nay có thể dựng hệ thống và đo.
Với người làm kỹ thuật, giá trị của chủ đề này không nằm ở việc chọn phe trong một tranh luận triết học, mà ở chỗ nó gợi ra các câu hỏi thiết kế cụ thể: hệ thống có cần mô hình đầy đủ không, biểu diễn nào là cần thiết, và bao nhiêu phần của bài toán có thể để cho chính cấu trúc cơ thể giải quyết.
Câu hỏi thường gặp
Trí tuệ hiện thân có phủ nhận vai trò của não không?
Không. Nó phủ nhận việc coi não là nơi duy nhất trí tuệ diễn ra, và cho rằng trí tuệ nảy sinh từ tương tác giữa não, cơ thể và môi trường. Não vẫn là thành phần trung tâm, chỉ không phải toàn bộ câu chuyện.
Luận điểm này khác gì với việc nói robot cần cảm biến tốt?
Khác về bản chất. Nói robot cần cảm biến tốt vẫn giữ nguyên mô hình cũ, chỉ cải thiện đầu vào. Luận điểm hiện thân cho rằng cấu trúc cơ thể và cách nó tương tác với môi trường quyết định luôn nội dung của nhận thức, chứ không chỉ chất lượng dữ liệu.
Có bằng chứng thực nghiệm nào không?
Có, đến từ nhiều hướng: nghiên cứu về cách con người dùng cử chỉ khi tư duy, về ảnh hưởng của tư thế cơ thể tới phán đoán, và đặc biệt là từ chính ngành robot, nơi các kiến trúc dựa trên vòng cảm nhận và hành động hoạt động tốt hơn các kiến trúc dựa trên mô hình đầy đủ.
Điều này có ý nghĩa gì với người xây hệ thống?
Nó gợi ra ba câu hỏi thiết kế: hệ thống có thật sự cần mô hình đầy đủ về thế giới không, biểu diễn nào là cần thiết và biểu diễn nào có thể bỏ, và phần nào của bài toán có thể để cho cấu trúc cơ khí giải quyết thay vì cho phần mềm.
Đọc thêm trong Cảm biến & tri giác máy và Không gian, thời gian & vật lý trực giác.
